Najlepsze źródło wiedzy o Europie Wschodniej - podróże, biznes, kultura.
niedziela, 22 luty 2015 00:00

Czarny styczeń Azerbejdżanu czyli perestrojka na Kaukazie

Written by 
Rate this item
(0 votes)
Czarny Styczeń Czarny Styczeń Czarny Styczeń

W styczniu 1990 r. na Kaukazie wre: dotarła tam perestrojka. Wszystkie narody w tym Azerbejdżan podniosły głowy. Na płd. Kaukazie odżył dodatkowo konflikt o Nagorny Karabach.

Krajobraz przed burzą
W okresie Związku Radzieckiego region Nagórnego Karabachu zamieszkany był głównie przez Azerbejdżan i przynależał do tej republiki. Został on jednak przekazany do Armeńskiej Republiki Socjalistycznej. Czując, że ZSRR chyli się ku upadkowi i przeczuwając, że po odłączeniu się w przyszłości republik zachowanie zostanie status quo, Azerbejdżanie postanowili odbić to terytorium. Spowodowało to silną obronę Ormian i zarzewie konfliktu.

W związku z eskalacją konfliktu w Nagornym Karabachu w Azerbejdżanie wzrósł ruch narodowy który sformował się w Ludowy Front Azerbejdżanu. Bojownicy Frontu Ludowego w wyniku masowych protestów zajęli budynki partii komunistycznej. W innych miastach zniszczono granicę z Iranem (której północno- zachodnie części licznie zamieszkane są przez Azerbejdżan, a jednostki administracyjne nawet nazywają się Azerbejdżan Wschodni oraz Azerbejdżan Zachodni). Wydarzenie to zostało potępione jako sprzyjanie fundamentalizmowi religijnemu.

W wyniku dalszych strajków dnia 13 stycznia w Baku na placu Lenina zażądano odsunięcia I sekretarza Abdurahmana Vezirova, który w opinii protestujących nie mógł zapewnić bezpieczeństwa ludności Azerbejdżanu w Nagornym Karabachu oraz utworzono samopomoc, którą miał dowodzić Albufas Elczibej. Równolegle rozpoczęły się duże zamieszki Azerbejdżańsko- Ormiańskie. Spowodowało to, że 15 stycznia na części terytorium Azerbejdżanu wniesiono stan wyjątkowy (nie obowiązywał on jednak Baku). Front Ludowy zajął budynek państwowej TV oraz wyłączył nadawanie. Jeden z regionów Azerbejdżanu (Nachiczywań) ogłosił odłączenie się od ZSRR. Front Ludowy zażądał aby nowym I sekretarzem KC Azerbejdżanu został Hassan Hassanov (który będąc działaczem partii zdobył również poparcie Frontu). W mieście panuje chaos i masowe demonstracje.

Dnia 19 stycznia do Baku przylatuje minister obrony ZSRR Dmitrij Jazow wraz z generałami. 
Tak rozpoczęła się operacja o kryptonimie „Удар" (Uedrzenie).

Akcja bojowa „Удар”

Dnia 20 stycznia 1990 r po północy z różnych części ZSRR przyjeżdżają żołnierze i bez zgody Prezydium Rady Najwyższej Azerbejdżańskiej SRR wchodzą do miasta Baku, aby pokonać Front Ludowy i ocalić partię komunistyczną. 

Rozmieszczenie oddziałów i deklaracja pogotowia zostały wprowadzone dekretem Prezydium Rady Najwyższej ZSRR, podpisanym przez Michaiła Gorbaczowa w dniu 19 stycznia roku 1990. Treść dekretu została przekazana do narodu Azerbejdżanu po 7 godzinach po inwazji na Baku przez radio oraz ulotki informacyjne, ale bez użycia TV (której budynek został zniszczony kilka dni wcześniej). Z punktu widzenia konstytucji radzieckiej ingerencja była nielegalna gdyż wymagała zgody I sekretarza partii Komunistycznej Partii Azerbejdżanu. Zgoda nie była wyrażona.

Operacja przywrócenia porządku w Baku została przeprowadzona za pośrednictwem wojsk MSW i KGB, a także regularnych jednostek armii radzieckiej oraz Marynarki Wojennej. Wojsko weszło do miasta z trzech stron, wykorzystując również czołgi i ciężki sprzęt wojskowy.
Wieczorem dnia 21 stycznia otwarto nadzwyczajną sesję Rady Najwyższej Azerbejdżańskiej SRR, gdzie uznano nielegalność wprowadzenia wojsk do Baku i zażądano zawieszenia dekretu Prezydium Rady Najwyższej ZSRR- tj. stanu wyjątkowego w mieście, informując równolegle, że jeśli władze centralne zignorują tę petycję to wyjście z Azerbejdżanu z ZSRR będzie pytaniem otwartym.

W wyniku wejścia wojsk i walk zginęło ponad 100 osób.

Krajobraz po bitwie

Na wieść o zamiarze wywiezienia ciał ofiar na okrętach wojennych ok. 50 statków cywilnych, w tym tankowce zablokowały zatokę w Baku. Uniemożliwiając tym samym ruch morski.

Dnia 22 stycznia pod lufami karabinów wojskowych, które były zainstalowane na dachach budynków, odbyła się procesja w której wzięło udział prawie pół miliona mieszkańców Baku. Ofiary tragedii pochowano jako bohaterów walki o niepodległość w Parku Kirowa, który następnie został przemianowany na Aleję Męczenników.

Następnie dnia 26 stycznia Dmitrij Jazow na konferencji prasowej otwarcie przyznał, że celem operacji wojskowej było niedopuszczenie do obalenia rządu partii komunistycznej. Znamiennym jest, że nawet Ormiański Ruch Narodowy również potępił działania Armii Radzieckiej, zauważając, że działania nie zostały podjęte w celu zapewnienia bezpieczeństwa ormiańskiej ludności kraju, ale wyłącznie w celu zapobieżenia poważnego zagrożenia dla istnienia władzy radzieckiej.

Niedługo potem wybuchła wojna o Nagorny Karabach, która prowadzona jest do dzisiaj. Rozmowy pokojowe prowadzone w Mińsku nie przynoszą większych rezultatów. Obie strony regularnie ostrzeliwują się na granicy.

Losy rozgrywających 

Abdurrahman Wazirow- I skretarz KC Azerbejdżanu dwa dni po wydarzeniach został odwołany ze stanowiska i w ogóle usunięty z partii. Obecnie żyje w Rosji.
Abulfaz Elczibej- na krótko został prezydentem Azerbejdżanu (1992-1993) jednakże wobec niepowodzenia na wojnie z Armenią oraz upadkiem gospodarczym kraju stracił popularność. Wprowadzony przez niego stan wyjątkowy ostatecznie doprowadził do puczu i odsunął go od władzy.
Hejdar Alijew- w trakcie zamieszek przebywał w Moskwie (pełnił kierownicze funkcje w ZSRR), gdzie wygłosił referat przeciwny Gorbaczowowi przedstawiony też Frontowi Ludowemu. Wieloletni prezydent Azerbejdżanu.
Hassan Hassanov- w latach 1990-1992 premier Azerbejdżanu, następnie przez wiele lat minister spraw zagranicznych, obecnie ambasador w Polsce. Znany z tego, ze jako pierwszy zaprosił Front Ludowy do koalicji.
Dmitrij Jazow- ostatni marszałek ZSRR. Przyłączył się do puczu przeciwko Michaiłowi Gorbaczowi, trafił do więzienia. Amnestionowany w 1994 r. i wysłany na emeryturę.
Michaił Gorbaczow- ostatni przywódca ZSRR. Niedługo po „czarnym styczniu” jeszcze w 1990 odznaczony Pokojową Nagrodą Nobla „za wiodącą rolę w procesie pokojowym charakteryzującym dzisiaj ważne części międzynarodowej społeczności”. W 1991 odszedł na emeryturę i zrzekł się na rzecz Borysa Jelcyna prezydentury.

Read 225758 times Last modified on sobota, 14 marzec 2015 23:16